İşçinin Cebini Dolduruyor: Pek Çok Kişinin Bilmediği Tazminat Türü İle Dava Açabilirsiniz!

İş dünyasında eşitlik ilkesi, hem Anayasa hem de İş Kanunu ile korunuyor. Ancak birçok çalışan, işverenlerin keyfi uygulamaları nedeniyle ayrımcılığa uğramaya devam ediyor. Sosyal Güvenlik Başuzmanı İsa Karakaş, son dönemde yaptığı açıklamalarda, ayrımcılık mağduru çalışanların önemli bir hakka sahip olduğunu vurguladı: 4 aya kadar ücret tutarında ayrımcılık tazminatı.

Eşit Davranma İlkesi Nedir?

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 10. maddesinde açıkça belirtildiği üzere, "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir." Bu ilke, iş hayatında da geçerli. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 5. maddesi, işverenlere şu yükümlülükleri getiriyor:

• İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yapılamaz.
• Tam süreli ve kısmi süreli çalışanlar arasında esaslı neden olmadan farklı işlem yapılamaz.
• Belirli ve belirsiz süreli sözleşmeli işçiler arasında ayrımcılık yasak.
• Cinsiyet veya gebelik nedeniyle doğrudan veya dolaylı ayrımcılık yapılamaz.

Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, bu yasaklar "mutlak ayrım yasağı" kapsamında değerlendiriliyor. Örneğin, aynı işi yapan kadın işçiye erkeklere göre daha düşük ücret ödenmesi veya siyasi görüş nedeniyle primlerden mahrum bırakılması doğrudan ayrımcılık sayılıyor.

Ayrımcılık Tazminatı Nasıl Hesaplanır?

İş Kanunu'nun 5. maddesinin son fıkrasına göre, ayrımcılığa uğrayan işçi şu haklara sahip:

• Ayrımcılık tazminatı: Hakimin takdiriyle, işçinin 4 aya kadar brüt ücret tutarında tazminat. Bu, çıplak brüt ücret üzerinden hesaplanır; prim, ikramiye veya sosyal yardımlar dahil edilmez.
• Yoksun kalınan haklar: Ayrımcılık nedeniyle kaçırılan ikramiye, prim, fazla mesai ücreti veya diğer maddi haklar ayrıca talep edilebilir.

Tazminat miktarı, ayrımcılığın ağırlığına, işçinin kıdemine ve olayın özelliklerine göre belirleniyor. Yargıtay kararlarında, ağır ihlallerde üst sınır olan 4 aylık ücretin uygulanması gerektiği vurgulanıyor.

Hangi Durumlar Ayrımcılık Sayılır?

Ayrımcılık, sadece işten çıkarma ile sınırlı değil. Günlük iş hayatında şu uygulamalar tazminata yol açabilir:

• Aynı nitelikte işi yapan çalışanlara farklı ücret veya zam uygulanması (cinsiyet, mezhep vb. nedenlerle).
• Vardiya dağılımında belirli gruplara (örneğin belirli bir etnik kökene sahip işçilere) sürekli dezavantajlı saatler verilmesi.
• Terfi, eğitim veya sosyal yardımlarda (yakacak, ulaşım yardımı) ayrımcılık yapılması.
• Gebelik veya engellilik nedeniyle iş şartlarının kötüleştirilmesi.
• Siyasi görüş veya sendikal faaliyet nedeniyle mobbing uygulanması.

Yargıtay, sendikal nedenli ayrımcılığı da mutlak yasak kapsamında değerlendiriyor ve bu durumda ayrı sendikal tazminat hükümlerinin uygulanabileceğini belirtiyor.

İşçi Ne Yapmalı? İspat ve Başvuru Süreci

• İspat yükü: Genellikle işçide olsa da, işçi ayrımcılık ihtimalini güçlü biçimde gösterirse (örneğin emsal işçilerin belgeleriyle), ispat yükü işverene geçiyor.
• Başvuru yolu: Öncelikle arabulucuya başvurmak zorunlu. Anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde dava açılabilir.
• Zamanaşımı: 5 yıl (2017'den beri indirilen süre).
• Ek haklar: Ayrımcılık nedeniyle iş sözleşmesini haklı fesheden işçi, kıdem ve ihbar tazminatı da talep edebilir.

Uzmanlar, ayrımcılık iddiasının belgelenmesinin önemini vurguluyor. E-posta, mesaj kayıtları, tanık beyanları veya emsal ücret bordroları güçlü delil oluşturuyor.